Overlast veroorzaken - op andermans kosten

In 2004 verscheen de Nota Mobiliteit waarin de overheid zn plannen met betrekking tot het vervoer van personen en goederen over de weg, over het water, het spoor en door de lucht uiteenzet. In Deel 1 Hoofdstuk 3 lezen we: Vervoerders betalen 7% van onderhoudskosten. In 2002 bedroeg de gebruiksvergoeding die de vervoerders betalen 7% van de totale beheer- en instandhoudingkosten voor spoorinfrastructuur. Dit aandeel stijgt licht tot 2010. Het merendeel blijft echter voor rekening komen van de belastingbetaler gezien de investeringen tot en met 2010.

Anders gezegd: 93% van de miljoenen die het kost om de baanvakken te onderhouden en geluidsbeschermende maatregelen te treffen komt uit Uw portemonnee (voor het personenvervoer is dat al een stuk minder: 60%). Elders in de nota Mobiliteit staat: Zo wordt de spoorinfrastructuur nagenoeg gratis ter beschikking gesteld. Dat is nogal een forse afwijking van het beleid dat een vervuiler (en niet de slachtoffers van die vervuiling) moeten betalen, en dat iemand gewoon betaalt voor het gebruik van een bepaalde faciliteit.

O.K., maar misschien doen we dit omdat de bedrijven die per spoor goederen vervoeren zulke goede zaken doen dat er een positief effect is op de betalingsbalans? Helaas! Uit de bijgevoegde nota (zie onder) blijkt dat de bijdrage van het goederenvervoer per trein niet eens bekend is, en slechts 3000 arbeidsplaatsen verschaft. Dat is minimaal in vergelijking met de 125000 mensen die betrokken zijn bij het vrachtvervoer over de weg en die 1090 miljoen € aan de betalingsbalans toevoegen (cijfers uit 2002). Ook de binnenvaart doet het redelijk met 14000 arbeidsplaatsen en een bijdrage aan de betalingsbalans van 384 miljoen €( omgerekend per arbeidsplaats doet de binnenvaart het nog eens 3,5 x beter dan het vervoer over de weg).

Eerlijk is eerlijk: de overheid is hier zelf ook niet gelukkig mee. Daarom heeft men een commissie aan het werk gezet om uit te rekenen of het niet eens tijd wordt om een normale prijs te berekenen voor het gebruik van het spoor ( zie wederom de bijlage). Die commissie concludeerde dat nogal wat vervoerders zo gauw ze een normale prijs voor het gebruik van het spoor zullen moeten betalen, snel zullen omzien naar andere mogelijkheden: de weg, het water of de lucht. Zoveel voordelen biedt de trein immers niet, blijkbaar zijn het vooral de subsidies die het vervoer per trein aantrekkelijk maken.
Je zou zeggen: nou allez dan, dan stoppen we toch met dat goederenvervoer via het spoor? Dan vervoeren we alleen nog maar passagiers en houden we geld over. Een logische gedachte ware het niet dat de overheid die treinen nodig heeft als milieuvriendelijke schaamlap. De trein wordt vanuit Nederland en ook vanuit de EU gepousseerd als milieuvriendelijk alternatief. Men suggereert dat de files zullen verschrompelen als meer vervoerders voor de trein kiezen - hetgeen niet waar is, want als slechts een fractie van het goederenvervoer over de weg verplaatst wordt naar de trein ontstaan er files op de rails. De capaciteit is simpelweg onvoldoende om een reëele bijdrage te leveren, maar veel belangrijker is waarschijnlijk dat vervoerders kiezen voor vervoer over de weg: ze vinden dat gewoon een betere manier van vervoer. Met een auto kun je van deur tot deur om maar iets te noemen, die is veel flexibeler. 

Een belangrijke reden dat men het goederenvervoer per spoor in stand wil houden op onze kosten is dat nu de grootstedelijke gebieden beter bereikbaar blijven (zie het wollige en vage citaat onderaan). Dat is natuurlijk een rare redenering: dat kun je ook door wegen te bouwen, en waarschijnlijk is daar meer maatschappelijk draagvlak voor te vinden.

Een andere belangrijke reden om het spoor te blijven steunen is dat auto's fijnstof zouden verspreiden en de trein niet of minder. Maar die redenering loopt vast op het feit dat de fijnstof hype naar alle waarschijnlijkheid op helemaal niets is gebaseerd (zie bijvoorbeeld dit artikel). De milieuvriendelijkheid van de trein moet het verder vooral moet hebben van een vaag verhaal over energiezuinigheid, dat vervolgens nog eens omlaag gehaald wordt door de primitieve herrie en trillingen die de goederentreinen veroorzaken. Ook acute hinder is 'milieu!'

Dat laatste besef is inmiddels wel doorgedrongen (alhoewel men tegen mensen die naast een spoorweg wonen nog steeds zegt dat ze toch wisten waar ze gingen wonen - tegen de bewoners van de Haagse Veerkade, naar verluidt de smerigste straat van ons land zegt men dat niet). En dus worden er nu weer extra miljoenen uitgegeven om de herrie te bestrijden. Dat zal ongetwijfeld de overlast doen beperken (alhoewel aan de trillingen alleen in Goes iets wordt gedaan - de spoorbak), maar ook al is dat een positieve ontwikkeling, netto lijkt het goederenvervoer per spoor vooral een vorm van werkverschaffing waar we netto alleen maar armer van worden.

(1) Uit de nota Mobiliteit: 'Een al te starre toepassing van het principe ‘de gebruiker betaalt’ bij personen- en goederenvervoer per spoor zou inhouden dat de prijs zoveel zou stijgen dat reizigers voor de auto kiezen en verladers voor de vrachtwagen. Het gevolg daarvan zou zijn dat grootstedelijke gebieden minder bereikbaar worden en de havens en grote industriegebieden minder goed kunnen concurreren. Bovendien zou het maatschappelijk kapitaal van het spoorwegnet (25 miljard euro plus de geplande investeringen in aanleg en onderhoud) onderbenut blijven als het vervoer op de spoorinfrastructuur terugloopt.

De baten van het treinvervoer komen echter niet alleen aan de reiziger en verlader zelf ten goede, maar ook aan het stedelijk netwerk en het industriegebied als geheel. In plaats van nieuwe invalswegen aan te leggen kan de benodigde grond, op een meer lucratieve wijze, te gelde worden gemaakt. Dergelijke collectieve baten rechtvaardigen dat het principe ‘de gebruiker betaalt’ niet onverkort wordt toegepast en dat het rijk een goede balans zoekt tussen doorberekening van de variabele kosten en financiering van de vaste kosten van de infrastructuur. Hiervoor bieden de EU-richtlijnen, de Spoorwegwet en het kabinetsstandpunt ‘Benutten beter benut’ houvast.'